Mỗi tuần một lần, khoảng năm phút, đi một vòng quanh xe theo thứ tự cố định: lốp, phanh, đèn và còi, nhớt, xích hoặc dây đai, gương và tay lái. Mỗi tháng thêm một lần nhìn kỹ hơn, khoảng mười lăm phút. Phần còn lại để thợ làm theo mốc km và tháng trong sổ xe.
Năm phút này không phải để sửa, mà để thấy. Phần lớn sự cố trên đường như xẹp lốp, mất phanh, đứt xích, đèn tắt giữa đêm đều có dấu hiệu từ trước vài ngày tới vài tuần. Người chủ xe không cần biết máy móc, chỉ cần nhìn đều đặn và ghi lại cái gì khác so với tuần trước.
Vì sao năm phút mỗi tuần mà không phải một giờ mỗi quý
Lịch bảo dưỡng ở tiệm thường cách nhau vài tháng. Trong khoảng đó xe đã chạy hàng nghìn cây số, qua mưa nắng, ổ gà, có khi cán đinh mà không biết. Một lần kiểm thật kỹ mỗi quý không bắt được chiếc đinh cắm vào lốp từ tuần thứ hai.
Năm phút mỗi tuần làm được điều mà một buổi kiểm dài không làm được: so sánh. Khi tuần nào bạn cũng bóp phanh, ấn lốp, nhìn đèn theo đúng một thứ tự, tay và mắt bạn sẽ nhớ cảm giác "bình thường" của chiếc xe. Đến tuần nào phanh sâu hơn một chút hay lốp mềm hơn một chút là nhận ra ngay, trước cả khi nó thành nguy hiểm.
Chọn một thời điểm cố định để thành thói quen: sáng chủ nhật trước khi đi chợ, hoặc tối thứ sáu lúc dắt xe vào nhà. Xe nên nguội, tắt máy, rút chìa, dựng chân chống giữa trên nền phẳng. Tránh kiểm ngay sau khi vừa chạy xa vì ống xả và máy còn nóng, chạm vào dễ bỏng.
Năm phút, đi một vòng quanh xe theo thứ tự
Bắt đầu từ bánh trước, đi theo chiều kim đồng hồ, kết thúc ở tay lái. Thứ tự cố định giúp không sót bước nào.
- Bánh trước: nhìn mặt lốp có đinh, mảnh kính, vết cắt; nhìn hông lốp có vết phồng hay nứt. Ấn mạnh ngón cái vào lốp, so với cảm giác tuần trước.
- Phanh trước: bóp tay phanh phải, tay phanh cứng lại trước khi chạm tay nắm. Đẩy xe tới khi đang bóp, bánh phải đứng yên.
- Bên hông xe: nhìn xuống nền xem có vệt dầu, vệt xăng mới. Với xe có que thăm nhớt, rút ra lau, cắm lại, rút xem mức nhớt nằm giữa hai vạch.
- Bánh sau và xích: nhìn lốp như bánh trước. Xe số, xe côn tay thì nhìn xích: có gỉ khô, có mắt xích kẹt, có chùng xệ quá mức không. Xe ga thì nghe xem lúc dắt có tiếng cọ lạ ở bánh sau không.
- Phanh sau: bóp tay phanh trái hoặc đạp phanh chân, làm như phanh trước.
- Đèn sau: bật khoá, nhờ người bóp phanh để xem đèn phanh sáng; bật xi nhan hai bên xem đèn sau nháy.
- Đầu xe: bật đèn pha, chuyển cốt pha, bật xi nhan trước, bấm còi. Lắc nhẹ gương chiếu hậu xem còn chặt không.
- Tay lái: vặn ga rồi buông, tay ga phải tự trả về hết. Quay tay lái hết bên trái, hết bên phải, không được kẹt hay vướng dây.
Đó là năm phút. Lần đầu có thể mất mười phút vì còn phải tìm, tới tuần thứ ba sẽ nhanh hơn nhiều.
Mỗi tuần, mỗi tháng và những gì để thợ
Bảng chia việc theo nhịp. Phần "dấu hiệu" là lý do để đưa xe đi tiệm sớm, không chờ đến kỳ.
| Hạng mục | Bao lâu một lần | Tự làm hay gọi thợ | Dấu hiệu cần làm sớm hơn |
|---|---|---|---|
| Nhìn và ấn lốp | Mỗi tuần | Tự làm | Lốp mềm hơn tuần trước, có đinh, có vết phồng |
| Bơm lốp đúng áp suất | Mỗi tháng, hoặc khi thấy mềm | Ra tiệm hoặc trạm bơm | Phải bơm lại sau vài ngày |
| Thử phanh trước sau | Mỗi tuần | Tự thử; chỉnh và thay má là thợ | Bóp sâu, kêu rít, xe lệch khi phanh |
| Đèn, còi, xi nhan | Mỗi tuần | Tự thử; thay bóng hoặc sửa điện là thợ | Đèn mờ, chập chờn, còi rè |
| Mức nhớt (xe có que thăm) | Mỗi tuần | Tự xem; thay nhớt là thợ | Nhớt dưới vạch thấp, đen sớm, có váng |
| Xích (xe số, côn tay) | Nhìn mỗi tuần; bôi trơn mỗi tháng hoặc sau mưa | Nhìn tự làm; chỉnh chùng là thợ | Gỉ, kêu lạch cạch, chùng xệ |
| Kiểm tổng ở tiệm | Theo mốc km và tháng trong sổ xe | Thợ | Bất kỳ điều gì bạn ghi thấy lặp lại hai tuần liền |
Mốc trong sổ hướng dẫn của chiếc xe là chuẩn, bảng chỉ là nhịp tham khảo cho việc tự kiểm giữa các kỳ.
Đọc lốp bằng mắt và bằng tay
Ấn ngón cái, so với chính tuần trước. Không có đồng hồ đo thì cảm giác của tay là thước. Lốp đúng áp suất ấn mạnh chỉ lún rất ít; lốp thiếu hơi lún rõ và hông lốp phình ra khi ngồi lên. Điều quan trọng không phải con số tuyệt đối mà là thay đổi so với tuần trước.
Nhìn rãnh gai ở giữa mặt lốp. Rãnh nông hẳn ở giữa so với hai bên vai thường là dấu hiệu lốp bị bơm căng quá lâu; mòn hai bên vai hơn giữa là thiếu hơi. Rãnh gai gần phẳng thì đã tới lúc nhờ thợ xem có cần thay.
Soi hông lốp. Vết phồng như bong bóng nhỏ, vết nứt sâu, vết cắt lộ sợi bố bên trong đều là lý do để không chạy xa, đưa xe đi kiểm ngay.
Tìm vật lạ trên mặt lốp. Quay chậm bánh xe một vòng bằng tay khi dựng chân chống giữa. Thấy đinh hoặc mảnh kim loại cắm vào thì không tự rút ra; dắt hoặc chạy chậm tới tiệm gần nhất để thợ xử lý, rút ra lúc không có người vá là hơi thoát hết ngay.
Những thứ không tự đụng vào khi kiểm
Kiểm là nhìn, nghe, bóp thử. Những việc sau thuộc về thợ, kể cả khi trên mạng có hướng dẫn trông đơn giản:
- Chỉnh độ chùng xích, căng dây phanh, chỉnh tay ga: chỉnh sai một chút là phanh bó hoặc ga không trả về.
- Tháo bugi, tháo lọc gió, tháo ốp nhựa để xem bên trong.
- Đụng vào dây điện, giắc nối, hộp điều khiển, ắc quy.
- Xả hoặc châm dầu phanh, nước làm mát với xe có két nước.
- Siết lại các ốc ở trục bánh, phuộc, tay lái mà không có dụng cụ đúng lực.
Phần của bạn là nhận ra và ghi lại. Chạy xe tới tiệm với một tờ ghi chú rõ ràng giúp thợ làm đúng chỗ, và giúp bạn tránh bị thay những thứ chưa cần.
Một ngoại lệ an toàn: bôi trơn xích bằng chai xịt chuyên dụng sau khi xe đã nguội, xịt vào mặt trong của xích khi quay bánh chậm bằng tay, lau phần thừa. Không quay bánh bằng máy khi tay đang ở gần xích.
Tuần mưa, tuần nắng, tuần sắp đi xa: thêm gì vào năm phút
Sau một tuần mưa liên tục. Thêm một bước nhìn xích: xích khô, có vệt gỉ nâu là đã mất lớp bôi trơn, cần bôi lại sau khi xe khô ráo. Bóp phanh lâu hơn một chút vì má phanh ướt và bùn đất có thể làm phanh ăn chậm. Nhìn đèn pha và đèn sau xem có hơi nước đọng bên trong chóa đèn không; đọng nhiều và lâu tan là lý do nhờ thợ xem gioăng.
Giữa đợt nắng nóng. Lốp nóng lên khi chạy giữa trưa nên áp suất đo lúc đó sẽ cao hơn lúc nguội; kiểm lốp vào sáng sớm mới đúng. Xe để ngoài nắng lâu ngày thì soi kỹ hông lốp và yên xe xem có nứt.
Tuần trước một chuyến đi xa. Làm vòng kiểm sớm hơn vài ngày chứ không phải sáng hôm đi, để còn thời gian ghé tiệm nếu thấy gì. Thêm bước xem mức nhớt kỹ hơn, xem lốp có đủ gai cho đường dài, và nhìn đèn pha có lệch không bằng cách chiếu vào tường lúc tối.
Tuần sau khi xe vừa đi tiệm. Làm lại vòng kiểm như thường để chắc mọi thứ thợ đụng tới đã được lắp lại đúng: phanh không bó, ga trả về, đèn sáng đủ. Có gì khác lạ thì quay lại ngay trong tuần, dễ nói chuyện hơn là để lâu.
Ghi lại thế nào để thợ hiểu ngay
Sổ kiểm tuần chỉ cần một dòng: ngày, số km, "bình thường" hoặc điều khác thường. Không cần ghi gì khi mọi thứ ổn, chỉ một dấu tích. Khi có điều lạ, ghi càng cụ thể càng tốt: bánh nào, lúc nào, nghe như thế nào.
So sánh hai cách ghi. Cách mơ hồ: "phanh hơi lạ". Cách rõ: "ngày 12, phanh trước bóp sâu hơn tuần trước khoảng một đốt ngón tay, không kêu, xe không lệch". Thợ đọc dòng thứ hai biết ngay cần xem má phanh và dầu phanh trước.
Khi tới tiệm, nói thẳng điều mình đã thấy và đề nghị kiểm đúng chỗ đó: "Anh kiểm giúp phanh trước nhà mình, tuần này bóp sâu hơn hẳn." Nếu thợ đề xuất thay thêm thứ khác, hỏi họ chỉ cho bạn xem dấu hiệu, và ghi lại trong sổ cả việc đã thay lẫn lý do. Sổ có nhiều dòng như vậy, lần sau bạn tự biết bộ phận nào hay có vấn đề trên chiếc xe này.
Tình huống: một buổi sáng chủ nhật cho ba chiếc xe trong nhà
Nhà có ba xe: xe số của bố đi làm hai mươi cây số mỗi ngày, xe ga của mẹ đi chợ, xe 50 phân khối của con gái đi học. Con trai lớn nhận việc kiểm cả ba xe vào sáng chủ nhật, trước giờ cả nhà đi ăn sáng.
Ba xe, mười lăm phút. Cùng một thứ tự cho cả ba, ghi vào ba trang sổ riêng để trên giá ở cửa. Tuần thứ tư, cậu phát hiện xe của bố có đèn phanh sau không sáng khi bóp phanh trái, dù vẫn sáng khi đạp phanh chân. Ghi vào sổ, bố ghé tiệm ngay chiều hôm đó, thợ thay công tắc phanh trong vài phút.
Không có buổi kiểm đó, đèn phanh hỏng có thể kéo dài hàng tháng mà người lái không hề biết, vì ngồi trên xe không ai nhìn thấy đèn sau của chính mình. Đây chính là loại lỗi mà năm phút mỗi tuần bắt được, còn kỳ bảo dưỡng ba tháng một lần thì đến quá muộn.
Câu hỏi thường gặp
Tự kiểm xe máy mỗi tuần gồm những gì?
Lốp (nhìn và ấn), phanh trước sau, đèn pha, đèn phanh, xi nhan, còi, mức nhớt nếu xe có que thăm, tình trạng xích hoặc tiếng lạ ở bánh sau, gương và tay ga. Làm theo một thứ tự cố định quanh xe, mất khoảng năm phút.
Không có đồng hồ đo thì làm sao biết lốp thiếu hơi?
Ấn ngón cái vào lốp mỗi tuần để quen cảm giác lúc lốp đủ hơi; tuần nào thấy mềm hơn rõ hoặc hông lốp phình ra khi ngồi lên thì ghé tiệm bơm đúng áp suất ghi trên tem xe hoặc trong sổ hướng dẫn.
Thấy đinh cắm vào lốp có nên tự rút ra không?
Không nên. Rút ra lúc không có chỗ vá thì hơi thoát hết ngay. Dắt hoặc chạy thật chậm tới tiệm gần nhất để thợ rút và vá cùng lúc, đồng thời nhờ họ xem lốp còn dùng được hay không.
Chủ xe có nên tự chỉnh phanh hay chỉnh xích không?
Không nên nếu chưa được hướng dẫn trực tiếp và không có dụng cụ đúng. Chỉnh sai có thể làm phanh bó hoặc xích tuột khi đang chạy. Phần của chủ xe là nhận ra dấu hiệu, ghi lại và đưa cho thợ chỉnh.
Nên kiểm xe lúc nào trong tuần?
Chọn một thời điểm cố định để dễ thành thói quen, chẳng hạn sáng chủ nhật hoặc tối thứ sáu. Kiểm khi xe đã nguội, tắt máy, rút chìa và dựng chân chống giữa trên nền phẳng để an toàn và nhìn rõ.
Ghi gì vào sổ khi tự kiểm xe?
Ngày, số km và một dấu tích nếu mọi thứ bình thường. Khi có điều lạ, ghi rõ bộ phận nào, lúc nào, cảm giác hay âm thanh ra sao. Dòng ghi cụ thể giúp thợ khoanh vùng nhanh và giúp bạn tránh bị thay những thứ chưa cần.