Việc bảo dưỡng trong một gia đình chia gọn nhất thành bốn vai: người giữ sổ, người làm việc nhỏ định kỳ, người hẹn và tiếp thợ, người lo xe. Nhà nhỏ thì một người có thể kiêm hai vai, nhưng mỗi vai phải có tên một người cụ thể. Việc không có tên ai thì sẽ không ai làm, dù cả nhà đều biết nó cần làm.
Chia việc bảo dưỡng khác chia việc nhà hằng ngày ở chỗ nó thưa và dễ quên: rửa bát ngày nào cũng thấy, còn xả cặn bình nóng lạnh một năm mới có một lần. Vì vậy cách chia cũng khác: giao theo nhóm đồ trọn gói, gắn với lịch có sẵn, và có một buổi ngắn đầu tháng để nhìn lại.
Bốn vai trong việc bảo dưỡng của một nhà
Người giữ sổ. Cập nhật danh sách đồ, nhật ký, lịch tổng. Đầu tháng nhìn lịch và báo cả nhà tháng này có gì. Không cần làm mọi việc, chỉ cần biết mọi việc. Vai này hợp với người kỹ tính, thích ghi chép.
Người làm việc nhỏ định kỳ. Rửa lưới lọc điều hoà, lau gioăng tủ lạnh, làm lưới lọc máy giặt, bấm thử aptomat và đầu báo khói. Những việc mười lăm phút, không cần thợ, nhưng phải đều tay.
Người hẹn và tiếp thợ. Gọi thợ theo lịch, có mặt khi thợ làm, hỏi việc đã làm, xin phiếu, kiểm trước khi trả tiền. Vai này hợp với người có thời gian ở nhà vào giờ hành chính hoặc cuối tuần.
Người lo xe. Theo dõi số km, đưa xe đi bảo dưỡng, nhắc hạn đăng kiểm và bảo hiểm. Thường là người dùng xe nhiều nhất, nhưng nếu người đó quá bận thì giao cho người khác đưa xe đi.
Vai nào cũng có người dự phòng. Ghi thêm một cái tên thứ hai cạnh mỗi vai trong bảng phân công. Người chính ốm, đi xa hay bận dồn việc thì người dự phòng nhận thay trong tháng đó, không cần họp lại từ đầu, và lịch tổng không bị đứt đoạn.
Bảng phân công mẫu cho gia đình bốn người
Bảng dưới là một cách chia cho nhà có bố mẹ đi làm và hai con tuổi mười ba, mười sáu. Cột "ai làm" là tên vai, bạn điền tên người.
| Hạng mục | Bao lâu một lần | Ai làm | Dấu hiệu cần làm sớm hơn |
|---|---|---|---|
| Xem lịch tổng, báo việc trong tháng | Đầu mỗi tháng | Người giữ sổ (mẹ) | Tháng có hai việc cần thợ |
| Rửa lưới lọc điều hoà các phòng | Khoảng 1–2 tháng trong mùa nóng | Con lớn, bố kèm lần đầu | Phòng có mùi, gió yếu |
| Lau gioăng tủ lạnh, lưới lọc máy giặt | Khoảng 1 tháng | Con nhỏ, sau khi người lớn rút điện | Mùi hôi |
| Bấm thử aptomat, đầu báo khói, xem bình chữa cháy | Mỗi tháng | Bố | Bấm không nhảy, không kêu |
| Hẹn thợ điện lạnh, thợ bình nóng lạnh | Khoảng 6–12 tháng | Người hẹn thợ (mẹ) | Kém mát, nước nóng có cặn |
| Bảo dưỡng xe máy, ô tô | Theo km trong sổ xe | Người lo xe (bố) | Xe đi nhiều hơn thường lệ |
| Tổng kết năm, lập lịch năm sau | Mỗi năm | Cả nhà, người giữ sổ chủ trì | Nhiều việc bị trễ trong năm |
Mốc trong sổ hướng dẫn của từng máy và xe là chuẩn, bảng là khoảng tham khảo. Bảng phân công này nên dán cạnh lịch tổng, để ai cũng nhìn thấy tên mình.
Giao theo nhóm đồ, đừng giao theo từng lần
Cách giao việc kém hiệu quả nhất là mỗi lần tới hạn mới hỏi "ai làm cái này?". Câu hỏi đó thường kết thúc bằng việc người giữ sổ tự làm, hoặc không ai làm. Cách tốt hơn là giao trọn một nhóm đồ cho một người: người đó lo điều hoà trong cả năm, từ rửa lưới lọc đến nhắc hẹn thợ. Khi tới hạn, không cần hỏi ai nữa.
Giao trọn gói còn có lợi là người nhận việc hiểu món đồ của mình. Người lo điều hoà sau vài tháng sẽ biết máy phòng nào bẩn nhanh, máy nào có tiếng lạ. Người lo xe biết xe nào hay hết nhớt sớm. Kiến thức đó không có được khi mỗi lần một người làm.
Một lưu ý: người giao nhóm đồ phải được nói rõ cả phần "ghi sổ". Làm xong mà không ghi thì người giữ sổ không biết, lịch vẫn báo đỏ, rồi lại có người làm lại lần nữa. Một tin nhắn vào nhóm gia đình "đã rửa lưới lọc ba phòng" là đủ để người giữ sổ cập nhật.
Việc nào trẻ con làm được, việc nào không
Cho con tham gia bảo dưỡng là cách tốt để con biết chăm đồ. Nhưng phải chọn việc đúng sức và an toàn:
- Khoảng mười tuổi trở lên, có người lớn rút điện trước: lau gioăng tủ lạnh, rửa lưới lọc máy giặt, rửa lưới lọc điều hoà đứng hoặc lưới lọc máy lọc không khí đặt sàn.
- Khoảng mười ba, mười bốn tuổi trở lên: rửa lưới lọc điều hoà treo tường với ghế vững có người lớn giữ, bấm thử đầu báo khói, ghi nhật ký vào sổ hay bảng tính.
- Tuổi mười sáu, mười bảy: tự kiểm lốp, đèn, phanh xe đạp điện hoặc xe máy của mình, ghi số km, nhắc bố mẹ mốc bảo dưỡng.
- Không giao cho trẻ ở bất kỳ tuổi nào: việc dính đến gas, ổ điện, bình nóng lạnh, trèo mái hay sân thượng, thay bình gas.
Lần đầu luôn làm cùng con, chỉ từng bước, đặc biệt là bước ngắt điện hay rút phích cắm trước khi động vào máy. Mốc tuổi ở trên chỉ là gợi ý, tuỳ từng đứa trẻ cẩn thận đến đâu.
Họp mười phút đầu tháng
Một buổi họp ngắn đầu tháng giữ cho việc chia vai không trôi. Có thể làm sau bữa tối chủ nhật đầu tiên:
- Người giữ sổ đọc ô tháng này trong lịch tổng: những việc gì, của ai.
- Mỗi người xác nhận việc của mình và chọn ngày làm trong tháng.
- Việc cần thợ: chốt ngày hẹn và ai ở nhà tiếp thợ.
- Nhìn lại tháng trước: việc gì chưa xong, vì sao, dời sang khi nào.
- Ai thấy dấu hiệu lạ ở món đồ nào thì nói luôn, người giữ sổ ghi vào.
Mười phút là đủ, đừng kéo dài thành buổi phê bình. Nếu tháng nào không có gì, buổi họp chỉ cần một câu "tháng này không có gì". Điều quan trọng là thói quen ngồi lại đầu tháng được giữ. Nhà có người hay đi ca, đi công tác thì đổi sang một tin nhắn đầu tháng trong nhóm gia đình, mỗi người trả lời việc của mình bằng một dòng, cũng có tác dụng gần như vậy.
Khi vợ chồng đều bận hoặc một người đi xa
Nhiều gia đình vợ chồng cùng đi làm cả tuần, không ai ở nhà giờ hành chính để tiếp thợ. Có ba cách gỡ. Một là dồn mọi lần hẹn thợ vào sáng thứ bảy, chấp nhận chờ lịch thợ lâu hơn. Hai là nhờ ông bà hoặc người giúp việc tiếp thợ, nhưng có con hoặc người lớn trong nhà gọi video lúc thợ làm và nói chuyện trực tiếp trước khi trả tiền. Ba là gộp nhiều việc vào một lần với một thợ làm được nhiều thứ.
Khi một người đi công tác dài hay đi làm xa, các vai của người đó phải được giao lại rõ ràng trước khi đi, ghi vào bảng phân công. Hay gặp nhất là người lo xe đi vắng, xe ở nhà quá mốc bảo dưỡng hai ba tháng vì không ai nhận. Một câu bàn giao "tháng này xe máy tới km, em đưa đi giúp anh" tránh được chuyện đó.
Nếu nhà chỉ có một người lớn, bốn vai dồn về một người. Lúc đó lịch tổng và lời nhắc trên điện thoại càng quan trọng, và nên rải việc thật đều để mỗi tháng không quá hai việc.
Ví dụ: nhà ba thế hệ trong một căn nhà phố
Nhà anh Minh có ông bà nội, hai vợ chồng và hai con. Trước đây mọi việc bảo dưỡng đổ về ông nội, người duy nhất ở nhà cả ngày, cho tới lần ông trèo ghế rửa lưới lọc điều hoà và trượt chân. Sau lần đó, cả nhà ngồi lại chia vai từ đầu.
Chị Hạnh nhận giữ sổ vì quen làm bảng tính ở chỗ làm. Ông nội vẫn tiếp thợ vì ở nhà ban ngày, nhưng anh Minh gọi điện nói chuyện với thợ trước khi trả tiền. Cậu con trai mười sáu tuổi nhận rửa lưới lọc bốn chiếc điều hoà, mỗi tháng một lần trong mùa nóng, sau khi bố hướng dẫn ngắt điện và tháo lưới hai lần đầu. Cô con gái mười hai tuổi lau gioăng tủ lạnh và lưới lọc máy giặt. Bà nội không nhận việc gì có trèo hay điện, nhưng là người hay để ý nhất: mỗi khi nghe tiếng lạ, bà nói trong bữa tối và chị Hạnh ghi lại.
Sau một năm, lịch tổng của nhà gần như không còn ô đỏ. Ông nội nhẹ việc hẳn, và hai đứa trẻ bắt đầu tự nhắc nhau khi tới ngày rửa lưới lọc.
Những dấu hiệu việc chia đang không chạy
Lịch tổng có nhiều ô đỏ liên tiếp mà không ai nhắc tới là dấu hiệu đầu tiên. Dấu hiệu thứ hai là cùng một việc được hai người làm, ví dụ hai người cùng gọi thợ điện lạnh trong một tháng vì không ai ghi sổ. Dấu hiệu thứ ba là người giữ sổ thấy mình đang làm gần hết mọi việc và bắt đầu bực.
Khi thấy những dấu hiệu đó, đừng giao thêm luật mới. Thường nguyên nhân rất đơn giản: một vai đang giao cho người không hợp, một việc đặt vào tháng người đó bận nhất, hoặc việc ghi sổ quá rườm rà. Ngồi lại trong buổi họp đầu tháng, đổi vai hoặc đổi tháng, rút gọn cách ghi thành một tin nhắn.
Cuối năm, khi tổng kết sổ, nhìn lại cả bảng phân công. Con lớn hơn một tuổi có thể nhận thêm việc, ông bà yếu hơn thì bớt việc. Bảng phân công cũng cần được bảo dưỡng như mọi thứ khác. Một lời cảm ơn trong bữa cơm khi ai đó làm đúng hạn cũng giữ được việc chia vai lâu hơn mọi quy định.
Câu hỏi thường gặp
Nên chọn ai làm người giữ sổ bảo dưỡng?
Người kỹ tính, hay ghi chép và thường ở nhà nhiều hơn là hợp nhất, không nhất thiết là người giỏi kỹ thuật. Người giữ sổ không phải làm mọi việc mà chỉ cần biết việc gì tới hạn, của ai, và nhắc đúng lúc trong buổi họp đầu tháng.
Trẻ con rửa lưới lọc điều hoà có an toàn không?
An toàn nếu người lớn ngắt điện trước, máy treo ở độ cao vừa phải và con đứng trên ghế vững có người giữ. Trẻ chỉ tháo lưới lọc ra rửa và phơi, không mở vỏ máy, không đụng dàn lạnh. Lần đầu luôn làm cùng con.
Một người làm hết mọi việc bảo dưỡng thì có sao không?
Không sao khi người đó còn thời gian, nhưng rủi ro là khi họ bận hay đi xa thì mọi lịch dừng lại. Ít nhất nên có người thứ hai biết sổ để ở đâu và hẹn được thợ, để việc không bị bỏ dở khi người chính vắng nhà.
Nhà có người giúp việc thì giao việc bảo dưỡng cho họ được không?
Được với những việc nhỏ như lau gioăng tủ lạnh, làm lưới lọc máy giặt, rửa lưới lọc điều hoà sau khi ngắt điện. Việc hẹn thợ và nghiệm thu nên do người trong nhà giữ, vì cần quyết định chi tiền và hỏi thợ khi có đề xuất thay linh kiện.
Vợ chồng không thống nhất được ai lo việc gì thì sao?
Chia theo nhóm đồ mà mỗi người dùng nhiều nhất hoặc quan tâm nhất, ví dụ người đi xe lo xe, người nấu bếp lo đồ bếp. Thử ba tháng, đến buổi họp đầu tháng thứ tư thì đổi lại nếu không hợp, thay vì tranh luận từ đầu.