Mái tôn nhà ở nên được thợ lên kiểm khoảng mỗi năm một lần, mốc hợp lý nhất là khoảng 1–2 tháng trước mùa mưa bão; nhà ven biển, nhà gần khu công nghiệp nhiều khói bụi thì khoảng 6 tháng một lần. Giữa các lần đó, chủ nhà tự quan sát từ dưới đất hoặc từ trong nhà mỗi mùa một lần và sau mỗi trận gió lớn. Máng xối của mái tôn dọn khoảng 2–3 tháng một lần trong mùa mưa.
Mái tôn hỏng thường không đến từ một lần, mà từ những thứ nhỏ cộng dồn: vít gỉ, long đền cao su lão hoá nứt, mép tôn bị gió nhấc dần, máng đầy lá. Phát hiện sớm thì thợ chỉ cần thay vít, trám vài chỗ; để lâu thì tấm tôn gỉ thủng, xà gồ ẩm, có khi phải thay cả mảng. Leo mái là việc của thợ có dây an toàn; phần của bạn là quan sát, ghi lại và gọi đúng lúc.
Bảng lịch cho mái tôn theo mùa
Bảng dùng cho nhà cấp bốn, nhà phố có tầng tum hoặc sân thượng lợp tôn, mái hiên tôn trước nhà.
| Hạng mục | Khi nào (tham khảo) | Tự làm hay gọi thợ | Dấu hiệu cần làm sớm hơn |
|---|---|---|---|
| Nhìn mái từ dưới và từ trong nhà | Mỗi mùa một lần, sau gió lớn | Tự làm, đứng dưới đất | Tấm tôn cong mép, vệt nước trên trần, đốm sáng lọt qua |
| Kiểm vít, long đền, chồng mí | Khoảng mỗi năm, trước mùa mưa | Thợ có dây an toàn | Vít gỉ chảy vệt nâu, có tiếng lạch cạch khi gió |
| Máng xối, ống đứng | 2–3 tháng trong mùa mưa | Tự làm phần với tới từ chỗ đứng chắc; trên cao để thợ | Nước tràn qua mép máng khi mưa |
| Diềm mái, úp nóc, tôn đầu hồi | Khoảng mỗi năm, trước mùa bão | Thợ | Tấm úp nóc rung, khe hở nhìn thấy |
| Lớp chống nóng dưới mái (nếu có) | Khoảng mỗi 1–2 năm nhìn từ trong | Tự xem; sửa để thợ | Lớp cách nhiệt chảy xệ, ẩm, có mùi |
| Mái tôn nhà ven biển | Khoảng 6 tháng | Thợ | Gỉ lan từ mép, vít mủn |
| Sau gió lớn hoặc bão | Ngay khi trời yên | Tự nhìn từ dưới; sửa để thợ | Tấm tôn xê dịch, vít bật, nước dột chỗ mới |
Mốc trong bảng là khoảng tham khảo cho mái tôn nhà ở; mái mới lắp còn bảo hành thì làm theo lịch và hướng dẫn của bên thi công.
Tự quan sát mái mà không cần leo lên
Đứng xa nhìn từ dưới đất hoặc từ nhà bên. Nhìn mép mái và đầu hồi: tấm nào cong lên, lệch khỏi hàng, vết gỉ chảy thành vệt nâu từ đầu vít xuống. Chụp ảnh có phóng to để soi kỹ hơn.
Vào tầng tum hoặc gầm mái ban ngày, tắt đèn. Chỗ nào có đốm sáng lọt qua là chỗ có lỗ: vít mất, tôn thủng, chồng mí hở. Đánh dấu vị trí trên một sơ đồ nhỏ.
Xem trần sau mỗi trận mưa. Vệt ố mới, giọt nước đọng dưới xà gồ, sàn có vũng nhỏ. Nước có thể chảy dọc xà gồ một đoạn rồi mới nhỏ xuống, nên chỗ dột trên trần không luôn nằm ngay dưới lỗ trên mái.
Nghe mái khi trời có gió. Tiếng lạch cạch, tiếng tôn đập theo nhịp gió là dấu hiệu tấm tôn hoặc úp nóc đã lỏng vít. Đây là chỗ gió sẽ nhấc lên đầu tiên khi bão về.
Nhìn máng xối khi mưa. Nước tràn qua mép máng là máng đầy lá hoặc ống đứng tắc. Nước tràn lâu ngày làm mục chân tường, rỉ diềm mái.
Việc của thợ trong một lần kiểm mái định kỳ
Một lần kiểm mái làm đúng có trình tự rõ. Khi đặt lịch, nên kể trước các bước này để hai bên hiểu nhau, và đứng dưới quan sát.
- Thợ mang dây an toàn, móc vào điểm neo chắc chắn trước khi bước lên mái; đi trên đường vít xà gồ, không giẫm giữa tấm tôn. Thợ lên mái mà không có dây an toàn thì bạn có quyền dừng việc lại.
- Kiểm từng hàng vít: vít gỉ, long đền nứt, vít lỏng thì thay hoặc siết, bắn bổ sung ở mép và đầu hồi.
- Kiểm chồng mí giữa các tấm và chỗ tiếp giáp tường: khe hở thì trám bằng vật liệu phù hợp cho mái tôn.
- Kiểm úp nóc, diềm mái, máng xối: siết lại, trám lại, dọn rác và lá trong máng, thử đổ nước xem ống đứng thông chưa.
- Xem các tấm tôn gỉ: gỉ bề mặt có thể xử lý và sơn phủ; gỉ thủng thì báo thay tấm.
- Chụp ảnh trước và sau những chỗ đã xử lý để bạn xem, kèm danh sách việc làm.
Câu nên nói khi gọi thợ: "Nhà mình cần kiểm định kỳ trước mùa mưa, anh/chị kiểm vít, chồng mí, úp nóc, máng xối, chụp giúp ảnh chỗ đã làm." Hỏi hai ba nơi; tránh nơi báo thay cả mái khi chưa lên xem.
Mùa nắng: chuyện nóng, chuyện giãn nở
Mái tôn nóng lên rất nhanh dưới nắng và nguội nhanh về đêm, tấm tôn giãn ra co lại mỗi ngày. Sau nhiều năm, chuyển động nhỏ này làm lỗ vít rộng dần, long đền cao su lão hoá nứt. Đó là lý do mái không bị gì lớn vẫn cần kiểm vít hằng năm. Tiếng tách tách vào buổi chiều khi trời đổi nắng là tiếng tôn co giãn, thường bình thường; tiếng lạch cạch khi có gió mới đáng lo.
Nếu nhà có lớp chống nóng dưới mái như tấm cách nhiệt, xốp hoặc trần thả, mỗi năm một hai lần vào tầng tum nhìn xem lớp đó có chảy xệ, ẩm mốc, có chuột làm tổ không. Lớp cách nhiệt ẩm là dấu hiệu mái dột âm thầm ở đâu đó phía trên.
Trước mùa nắng, dọn đồ để sát mái trong tầng tum, nhất là đồ nhựa, đồ dễ cháy, vì nhiệt độ sát mái tôn những trưa nắng gắt rất cao. Hệ thống dây điện đi trong gầm mái nên được thợ điện kiểm khi bảo trì điện của cả nhà.
Sau gió lớn và với nhà ven biển: hai lúc cần xem dày hơn
Ngay sau gió lớn, nhìn theo thứ tự. Đợi trời yên hẳn. Đầu tiên nhìn từ sân xem có tấm tôn nào xê dịch, úp nóc nào bật lên, vật lạ nào nằm trên mái như cành cây, tấm bạt. Sau đó vào gầm mái soi đốm sáng mới. Cuối cùng xem trần các phòng trong trận mưa kế tiếp. Có tấm tôn lỏng thì gọi thợ ngay, vì trận gió sau sẽ nhấc nó lên hẳn.
Cành cây rơi trên mái. Không tự trèo lên kéo xuống. Cành nhỏ thì đợi thợ đến kiểm luôn; cành lớn đè lên mái hoặc vướng dây điện thì gọi thợ và báo đơn vị điện lực nếu dính dây.
Nhà ven biển. Hơi muối bám lên mái làm vít, mép tôn và máng gỉ nhanh hơn nhiều so với nhà trong đất liền. Lịch kiểm nên rút xuống khoảng sáu tháng. Khi thay vít hay phụ kiện, hỏi thợ loại vật tư chịu gỉ phù hợp vùng biển, và sau mỗi đợt gió mùa nhiều hơi muối có thể nhờ thợ xịt rửa mái bằng nước ngọt khi họ lên kiểm.
Nhà gần khu công nghiệp, nhà gần bếp than. Khói và bụi có tính ăn mòn bám lên mái cũng đẩy nhanh gỉ. Nhìn kỹ mép tôn và đầu vít mỗi mùa, ghi lại vết gỉ mới để thợ xử lý trong lần kiểm định kỳ.
Làm thừa và làm thiếu với mái tôn
Mái là chỗ khó nhìn nên dễ bị bỏ quên, nhưng cũng dễ bị làm quá khi có người gợi ý.
- Làm thừa: quét sơn chống thấm phủ kín cả mái khi chỉ có vài lỗ vít. Thay vít, trám đúng chỗ là đủ, lớp phủ dày còn che mất chỗ gỉ.
- Làm thừa: thay cả mái khi tấm tôn chỉ gỉ bề mặt. Hỏi thợ thứ hai xem có xử lý được bằng sơn phủ chống gỉ không.
- Làm thiếu: chỉ trám chỗ dột trên trần mà không ai lên xem mái. Nước sẽ tìm đường khác.
- Làm thiếu: quên máng xối. Máng đầy lá là nước tràn vào chân mái, chỗ tiếp giáp tường, nơi hay dột nhất.
- Làm nguy hiểm: tự trèo lên mái tôn để siết vít, dọn lá, nhất là mái dốc hoặc mái ướt. Tôn mỏng có thể sụp dưới chân, mép tôn sắc, mái ướt trơn như kính.
Một mái tôn được giữ tốt không cần làm gì to tát: mỗi năm một lần thợ lên thay vít, trám chồng mí, dọn máng; giữa các lần đó chủ nhà nhìn từ dưới và soi đốm sáng. Phần lớn chi phí lớn về mái đến từ việc bỏ qua vài năm liền, để nước ngấm vào xà gồ và trần rồi mới phát hiện.
Khi nhận báo giá, đề nghị thợ tách rõ từng việc: thay bao nhiêu vít, trám bao nhiêu mét chồng mí, dọn máng, xử lý gỉ mấy tấm. Báo giá gộp một dòng "bảo dưỡng mái" khó so giữa các nơi và khó nghiệm thu.
Ghi sổ mái và một ví dụ
Vẽ sơ đồ mái nhìn từ trên xuống, chia thành vài mảng, đánh số. Mỗi lần thợ làm hoặc bạn thấy dấu hiệu, ghi: ngày, mảng số mấy, việc gì, ai làm, ảnh lưu ở đâu, mốc xem lại. Ghi thêm năm lợp mái, loại tôn nếu biết, và thời gian bảo hành của bên thi công.
Ví dụ một nhà cấp bốn ở ngoại thành, mái tôn lợp tám năm, sát một hàng cây. Sổ cho thấy hai năm liền mảng số ba gần cây dột ở chồng mí, máng bên đó luôn đầy lá. Lịch hợp lý cho nhà này: thợ kiểm mái mỗi năm vào khoảng tháng trước mùa mưa, tập trung mảng số ba; máng bên cây dọn mỗi tháng trong mùa mưa; sau mỗi trận gió lớn, nhìn từ sân và vào gầm mái soi đốm sáng. Năm thứ mười, nếu thợ báo các tấm mảng ba đã gỉ thủng nhiều chỗ, gia đình có sẵn ảnh qua các năm để quyết thay riêng mảng đó thay vì cả mái.
Câu hỏi thường gặp
Mái tôn nhà ở bao lâu thì cần kiểm tra?
Nên để thợ lên kiểm khoảng mỗi năm một lần, tốt nhất khoảng 1 đến 2 tháng trước mùa mưa bão. Nhà ven biển hoặc gần nơi nhiều khói bụi thì khoảng 6 tháng một lần. Chủ nhà tự quan sát từ dưới mỗi mùa và sau gió lớn.
Làm sao biết mái tôn bị hở mà không cần leo lên?
Vào gầm mái hoặc tầng tum ban ngày, tắt đèn, tìm những đốm sáng lọt qua. Kết hợp xem vệt ố trên trần sau mưa, nghe tiếng lạch cạch khi có gió và nhìn vết gỉ chảy từ đầu vít khi đứng dưới đất.
Vì sao mái tôn không hỏng gì lớn vẫn phải kiểm vít hằng năm?
Tấm tôn giãn nở theo nắng và co lại về đêm, sau nhiều năm làm lỗ vít rộng ra và long đền cao su nứt. Kiểm và thay vít định kỳ giúp chặn chỗ dột từ sớm và giữ mái chắc khi có gió lớn.
Có nên tự trèo lên mái tôn để siết vít không?
Không nên. Tôn mỏng có thể sụp dưới chân, mép tôn sắc và mái ướt rất trơn. Việc trên mái nên để thợ có dây an toàn móc vào điểm neo chắc chắn, chủ nhà chỉ quan sát từ dưới.
Máng xối của mái tôn cần dọn bao lâu một lần?
Thường khoảng 2 đến 3 tháng một lần trong mùa mưa, dày hơn nếu nhà gần cây lớn. Phần máng với tới được từ chỗ đứng chắc thì tự dọn, phần trên cao để thợ làm khi kiểm mái.
Mái tôn bị gỉ có cần thay ngay không?
Chưa chắc. Gỉ bề mặt thường xử lý được bằng làm sạch và sơn phủ chống gỉ. Chỉ khi tôn đã gỉ thủng nhiều chỗ mới cần thay tấm, và nên hỏi thêm một thợ khác trước khi thay cả mái.